Ainhoa Aldazabal: “Irakurle taldeak gauzarik antisistema eta erradikalenetakoak dira”

ARGIAko Maria Ortega Zubiate kazetariak landu du artikulua eta Creative Commons BY-SA 4.0 lizentziari esker ekarri dugu gure webgunera.

Peru Abarka sariketako irabazlea iragarri berri duzue. Zelakoa izan da prozesua?

Testu asko aurkezten dira, eta lehenengo, nik behintzat, irakurraldi azkar bat egiten dut, plazerez irakurtzen duen irakurlea izaten saiatzen naiz. Lehenengo irakurketan dagoeneko lan batzuk baztertzen ditugu, hizkuntza maila ez delako nahikoa jasoa, edo egitura ez delako nahikoa interesgarria, edo ez diolako eusten egiten duen proposamenari...

Hori eta gero beste irakurketa bat egiten da, gelditzen diren testuen artean balorazio sakonago bat egiteko. Niretzat oso ariketa zaila da, ardura handia. Itsuan joaten gara: sari bat emango dugu, argitaratu egingo da eta ezin da moldaketarik egin. Baina aldi berean, gauza asko baloratzen dira: alde batetik, originaltasuna, proposamena desberdina eta interesgarria izatea; hizkuntza eta idazkera, ekarpen desberdin bat egitea... Kasu honetan, gainera, liburua gero ilustratu egingo da –ekainaren 26ra arte dago epea zabalik ilustrazioak aurkezteko– eta hori ere kontuan izan behar da, ea bisuala den edo ez.

"Sariketetako epaimahaikideok kanonak eratzen ditugu akademiarekin batera"

Zelan epaitu excel tauletan eta puntuazio parametroetan sartzen ez den diziplina bat?

Skolastikan literatura kritika feminista ikasi nuen Josune Muñozekin, eta berak irakatsi zidan literatur kritika egiterako orduan zazpi tresna daudela: gaia, ahots narratiboa, pertsonaiak, espazioa, denbora, estiloa eta egitura. Horrelako lanak epaitzen ditugunean gauza asko hartzen dira kontuan, baina tartean daude literatur kritikak ematen dizkigun tresna horiek, eskaner moduko bat pasatzean datza. Eta niri pasatu izan zait gustatu ez zaizkidan liburuak irakurri eta biribilak izatea; baita alderantziz ere. 

Hori tresnetako bat da objektibotasunera gerturatzeko, jakinda subjektiboa dela eta arteak norberari pizten dizkion gauza asko barnebiltzen dituela. Denok ez ditugu irakurketa berak egiten, ez ditugu gauzak berdin baloratzen. Baina badaude elementu batzuk langa bat markatzen dutenak.

Eta, beraz, badaude gako batzuk arrakasta ziurra eman diezaioketenak idazleari?

Momentu honetan, nahi beste testu daude munduan, infinituak; eta, beraz, idazle eta artista mota askotarikoak daude. Batzuk idazten dute saltzeko, excel baten ipintzen dute %15 sexua, %15 thriller... eta funtzionatzen du. Beste batzuek bilatzen dute arteak ematen duen hori, esplorazioa eta barne mundurako bidaia, beste batzuek magia bilatzen dute... Material batzuk funtzionatzen dute esplorazio artistikoa introspektiboa delako, proposamena originala delako; eta beste batzuek funtzionatzen dute kontu extraliterarioengatik; baina zilegi da.

Esan nahi dut, nik kritikari bezala, eta hau ere Josune Muñozek irakatsi dit, ez dut epaitzen jendeak irakurtzen duena eta gustatzen zaiona: gure kasuan, gertatzen ari dena aztertzeko daukagun tresna literatur kritika feminista da. Esate baterako, 50 shades of Grey-k (Greyren 50 itzalak) zergatik funtzionatu du ondo? Literatur lan izugarria delako? Ez, ziurrenik kontu extraliterarioengatik, baina funtzionatu du eta milioika pertsonak irakurri dute. Liburu horrek zer du? Zer falta da gizartean liburu horretan bilatzeko? Edo zer esaten digu gure gizarteaz liburu horrek horrela funtzionatzeak? Beraz, ulertzen dut irakurle beste idazle mota daudela. Idazle batzuk bilatzen dutena eta beste batzuk bilatzen dutena diferentea da.

Nerea Loiolaren liburura etorrita, aipatutako jarraibide horiek kontuan hartuta, zer du lanak irabazle izateko?

Arrazoi askotarikoak daude. Alde batetik, iruditu zaigu istorio bezala interesgarria dela: abortu baten istorioa kontatzen du, eta proposamenak bazuen zerbait ohikoa, abortu horrek pertsonaiari eragiten dion minaren hausnarketa baitakar; baina, aldi berean, iruditzen zitzaigun horren inguruan idatzi bada ere, ez dela nahikoa idatzi. Interesa piztu zigun gaiaren aldetik. Baina estiloaren aldetik ere bazeuzkan errepikakorrak diren egitura batzuk, eta nolabait pisua ematen zioten kontakizunari, eta horrek pertsonaiari suposatzen zion karga mentala islatzen zuen. Aldi berean, hizkuntzaren erabilera oso ona dauka, sakontasun eta begirada eskaintzen zion pertsonaiak bizi izan duen horri. Esaldi biribil dezente dauzka, hausnarketa eragiten dutenak. Bazituen elementu batzuk beste testuetan ez ditugunak aurkitu.

Laugarren edizioa duzu Peru Abarkako epaimahaian. Zelan jaso zenuen proposamena?

Proposamena jaso nuenean gustu handiz onartu nuen, iruditzen baitzait aukera bikaina dela testu askotarikoak irakurtzeko eta nire lanaren parte da hori. Zalantza baino gehiago, ardura sentitu nuen: nor naiz ni erabakitzeko zer den ona eta zer txarra? Emakumeoi asko pasatzen zaigu, iruzurtiaren sindrometik hurbil egon daitekeen pentsamendu hori izan nuen. Era berean, sariketetako epaimahaikideok kanonak eratzen ditugu akademiarekin batera, eta horrek zalantza asko sortu ahal ditu. Etengabekoa da galdera: zein naiz ni esateko zer bai eta zer ez?

Eta beste alde batetik, ardura sentitu nuen lanari daukan garrantzia emateko: lana aurkeztu duen jendeak bere denbora eta lana inbertitu ditu hori idazten eta aurkezten, eta espero duen hori egiteko gai izateko ardura ere sentitzen dut. Laguntzen dit talde lan bat izateak, kontrastea egin baitugu Mari Eli Ituarte Markina-Xemeingo Udaleko (Bizkaia) ordezkariarekin eta Uxue Razquin Ereingo editorearekin. 

Epaimahaikide zara sektoreko aditu gisa. Irakurketa klubetako dinamizatzaile zara hamaika herritan, Markina-Xemeinen bertan ere bai. Zelan hasi zinen horretan?

Nik euskal filologia ikasi nuen, eta orduan irakurtzeari laga nion, paradoxikoki. Oso antigoalekoa zen karrera eta literatura modu ez bereziki interesgarrian kontatzen zuten: literatura gutxi zegoen orokorrean, eta lantzen zen literaturaren ehuneko handi bat apaizak eta euskal idazle genealogia oso antigoaleko eta patriarkal bat zen. Horregatik, orduan laga nion irakurtzeari. Karrera bukatu baino lehen Skolastikan ikasten hasi nintzen, Josune Muñoz ezagutu nuen eta txiribitekin egon nintzen ikasturte osoa, flipatzen. Zer ari nintzen ni apaizak irakurtzen hori irakurri ahal nuenean?

Lehen urtean munduko emakumeen literatura ikasi nuen Josunerekin. Mendebaldea ez den kontinenteetara egin nuen literatur bidaia. Skolastikan berreskuratu nuen afizioa eta eskuratu nuen ofizioa, ikasturte amaierarako Josunek eskaini baitzidan berarekin praktikak egitea, berak egiten zuena egitea nik ere. Literatur kritika feminista formakuntza intentsoa egin nuen, bere literatur taldeetara joaten ginen elkarrekin. Josunerekin batera zegoen Isa Castillo ere, berak ere talde asko zituen, baina   lana lagatzeko asmoa zuen; orduan, nik formakuntza jasotzen jarraitzen nuen bitartean, herentzian jaso nituen Markina-Xemeingo eta Iurretako (Bizkaia) taldeak. Horrela hasi nintzen. Sentitzen dut nire bizitza aldatu zuela Skolastikak, inflexio puntu bat izan zen.

"Askotan esaten da euskal literatur sisteman ez direla gauza txarrak esaten, eta nik uste dudana da" 

Zein ekarpen egiten dio literatur talde batek herriari edo komunitateari?

Irakurle taldeak, beste gauza batzuen artean, gauza antisistema eta erradikalenetakoak dira. Post-kapitalismoak eskatzen digu azkar ibiltzeko, produktiboak izateko, ahalik eta isolatuen egoteko. Eta irakurtzen zaudenean ez zaude ekoizten, ez zaude erosten eta ez zaude kako bat zintzurrean sartuta; eta elkartzen zarenean ez zaude bakarrik. Gaur egungo gizarteak dauzkan presio modu guztiak, edo asko behintzat, apurtzen ditu irakurketa taldeak.

Berez, dagoen gauzarik eta oinarrizkoena da: denok irakurri dugu liburu bat eta horren inguruan egiten dugu berba. Baina gauzak pasatzen dira. Alde batetik, nik liburuak aukeratzen ditudanean badaukat asmo bat: emakumeen literaturaren historiari lekua egitea, bestela ezagutzea zaila den emakumeen literatura programatzea, ezagutzen ez ditugun edo gerturatzen ez garen literatur generoak programatzea... Nire hautaketa ez da ausazkoa, ondo pentsatutako eta gauza asko irakurri ostean egindakoa da. Elkartzen garenean, pertsona bakoitzak liburuaren parte batean jartzen du arreta: irakurle taldeak infinituak izan ahalko lirateke, liburu bera hamaika aldiz komentatu ahal dugu eta ezberdina izan. Orduan, bakarra da saio bakoitza: liburu bat hemen eta beste leku batean programatuta saio erabat desberdina izango da, eta niri ere exijentzia desberdinak egiten dizkit leku batek edo besteak.

Literatur kritikaria ere bazara ARGIAn. Zer eskatzen dizu eta zer ematen dizu kritikagintzak?

ARGIAn idazten hasi nintzen Amaia Serrano, Ibon Egaña eta Iratxe Retolazarekin Euskal Kultur Sorkuntza eta kritika feminista ikastaroa egin eta gero. Serranok ARGIAn idazten zituen kritikak, eta utzi zuenean ni sartu nintzen.

Niretzat interesgarria da idaztera behartzen nauelako. Lan egiteko daukagun moduagatik, gure metodologia oso ahozkoa da; hein batean, akademiatik kanpora formatu naizelako, eta pentsamenduak desberdin funtzionatzen duelako akademiatik kanpo, ez dago egitura hierarkiko bat. Horrek eragiten du pentsamendua libreagoa izatea, ez dagoelako marko akademikoa, eta ahozkotasunak ahalbidetzen duelako ideiei bueltak modu desberdinean ematea. Kritikagintzak eta ARGIAn idazteak eskatzen didate beste era batera pentsatzea; konpentsatzen du bestea, behartzen nau pentsamendua egituratzera beste era batera. 

Kritikagintza gaur egun oso motza da, karaktere oso gutxi dira; oso mugatua eta zaila da. Harkaitz Canok ARGIAko elkarrizketan dio ematen duela kritikariek sintesi lan itzela egin behar dutela, eta hori egiten dugu. Ez dago espaziorik liburuak sakon aztertzeko. Handicapa da. Eta saiatzen gara, edo nik behintzat horrela egiten dut, lehen aipatutako Skolastikako tresnak erabiltzen, eta liburu bakoitzarekin gako bat hartzen, bere indargunearen arabera; beste batzuetan oso orekatuak izaten dira eta zati guztiak ukitzen ditut. Liburu baten kritika sakon bat egiteko orriak beharko genituzke, eta horregatik, batzuetan hankamotz geratzen dira.

Harkaitz Canoren elkarrizketa aipatuta, bertan Canok dio kritikarako espazioak falta direla euskal literaturan. Askotan entzun izan da euskal kulturgintzaren mundu txikian zaila dela kritika serio bat egitea. Zaila da kultura minorizatu batean kritikotasuna mantentzea?

Bai. Alde batetik ados nago luze eta zabal hitz egiteko kulturarik ez dugula dioenean, beste literatur sistema batzuetan konbertsazioaren kultura dago. Hori hemen gutxiago egiten da, baina literatur taldeetan egiten dela uste dut. Ordubete edo ordu bi dituzu hitz egiteko luze eta zabal liburu bati buruz ikuspegi desberdinetatik. Eta, bai, literatur sektorea txikia izateak eta hizkuntza gutxitu batean idazteak baldintzatzen du, zailtzen du. 

Dena dela, nik uste dut askotan esaten dela euskal literatura sisteman ez direla gauza txarrak esaten, eta nik uste dudana da ondo irakurriz gero, gauzak esaten direla. Esaten dira oso leun, baina ez dago zertan bortitza izan gauza txarrak izateko. Nik uste dut gauzak esaten ditugula, agian gauza txikiak dira, ez oso esplizituak; baina esan, esaten dira.

Beste aipu hau ere badakar Canok, kritikariaren eta irakurlearen arteko harremanari buruz: “Estimatzen dut kritikariak denboran irautea, irakurle bezala harremana garatu ahal izateko harekin”. Ados zaude?

Kritiketan moduan, irakurle taldeetan ere gertatzen da. Kritikari baten antzerako zaletasunak badituzu, askotan laguntzen dizu bere kritikak galbahea egiten. Irakurlea eta kritikaria aurrez aurre egon gabe elkarrizketa sortzen da. Denbora gutxi badaramazu kritikagintzan ez du denborarik ematen harremanik sortzeko. Bereziki gustatzen zaizun kritikari bat dagoenean, ados zaudena edo desados, baina ezagutzen duzunean nondik nora ibiltzen den harreman bat sortzen da kritikariarekin.

Baina kritikari izatetik ez da inor bizi, prekarioa da, horregatik jende askok egiten du hasi eta utzi. Literatur sistema txiki eta hizkuntza gutxitu baten parte gara, batzuetan prekaritatetik gertu egon daitekeen lana da.

Azkenaldian asko zabaltzen ari dira euskal kultura eta euskal literatura loraldian dauden ideia. Kritikari gisa, zelan ikusten duzu egoera?

Batzuetan kontakizunak esaten duena eta benetan gertatzen dena ez datoz bat. Garai batean esaten zen emakume idazle piloa zeudela eta jendearen sentsazioa zen emakume izateagatik argitaratzen zituztela liburuak ia. Eta gero datuak begiratzen dituzu eta argitaletxe gehienetan emakumeak argitaratutakoen herena dira, batzuetan ez da horretara iristen. Baina sentsazioa da emakume asko argitaratzen direla. Ez dakit loraldi batean dagoen edo kapitalismoak eta merkatuak inposatuta erritmo zoro horretan dagoen; ez dakit horri loraldia deitu ahal zaion. Ez dakit baloratzen dagoen edo ez, edo kontatzen den kontakizuna den eta ez den egia. Gainera, kontuan izan behar dugu lehian dagoela gaztelaniazko eta frantsesezko literaturarekin, bi munstrorekin. Hor badago merkatuan ikusgarritasun pixka bat izateko beharra, orduan zer parametrok baldintzatuta eta bultzatuta argitaratzen den. Galdera zaila da bai edo ez batekin erantzuteko. Dena dela, material interesgarri asko dago, munduko emakumeen liburuak itzultzen ari gara eta bertako idazle berri ugari ere lanean ari dira, beraz, pozgarria da